واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : كريم كشاورز )
1013
تركستان نامه ( تركستان در عهد هجوم مغول ) ( فارسى )
باتو خان سرانجام منكو را برگزيد . منكو قبلا به متابعت از اندرز مادر بيش از ديگر پادشاه زادگان به باتو خان احترام گذارده بزرگش داشته بود . « منكو با چشمان خويش و با گوشهاى خود ياسا و يرليغ چنگيز خان را ديده و شنيده بود » . به اضافه وى فرزند تولى و وارث يورت پدر و در زمان حيات وى از همه به وى نزديكتر بود . گمان نمىرود در اين مورد قول جوينى و رشيد الدين صحيح باشد . و به رسم مغولان كه جاى پدر را پسر اصغر مىگيرد و به ارث مىبرد ، اشارهاى كرده باشد . زيرا كه اين قاعده فقط در مورد اموال شخصى مرسوم و مجرى بوده نه دربارهء رياست . گذشته از اين در چنين شرايطى حق جلوس بر تخت سلطنت از آن منكو نمىبود و بلكه به برادر اصغر او اريغ بوكا [ يا اريق بوكا ] مىرسيده . ديگر اينكه اخلاف اوكتاى قانون چنگيز خان را - كه بموجب آن عضو خاندان خان را فقط بموجب تصميم همگان مىتوان به سياست رسانيد - نقض كرده ، بدون محاكمه و تحقيق التى لون قاآن [ آلتون بيكى ] دختر چنگيز خان را مقتول ساخته بودند و سرانجام به رغم حكم اوكتاى ، پس از مرگ قاآن مزبور گيوك را بجاى شيرامون [ سيرامون ] به تخت سلطنت نشانده بودند « 1 » . قرار شد كه سال بعد قورولتائى تشكيل دهند و جمع شوند و منكو را رسما و با تشريفات تمام به خانى اعلام كنند . تصميم باتو در ميان اخلاف اوكتاى نفرت عظيمى برانگيخت . يسو - منكو رئيس اولوس جغتاى و بيشتر پادشاه زادگان جغتاى هواخواه ايشان بودند . از ديگر سو قراهلاكو كه از گيوك رنجيده خاطر بوده طرفدارى از
--> ( 1 ) - رشيد الدين ، چاپ برزين ، متن ، بخش ، VII ، 50 - 49 ؛ ترجمه ، بخش V ، 29 .